Najbardziej rozpoznawalnym obiektem sakralnym w Górach Świętokrzyskich, przyciągającym zarówno turystów, jak i pielgrzymów, jest bazylika na Świętym Krzyżu, wznosząca się na słynnej Łysej Górze. To właśnie tutaj znajduje się Sanktuarium Relikwii Krzyża Świętego – miejsce o wyjątkowym znaczeniu religijnym i historycznym. Dawniej funkcjonowało tu opactwo benedyktyńskie, a obecnie gospodarzem jest zgromadzenie Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej.
Początki klasztoru nie są dokładnie udokumentowane, jednak przyjmuje się, że został ufundowany około 1006 roku przez Bolesław Chrobry. Przełomowym momentem w dziejach tego miejsca był rok 1306, kiedy Władysław Łokietek przekazał klasztorowi relikwię drzewa Krzyża Świętego. Od tego czasu Święty Krzyż stał się ważnym celem pielgrzymek, zyskując rangę jednego z najistotniejszych ośrodków kultu w Polsce.
Największy rozkwit sanktuarium przypada na XV wiek, kiedy rozbudowano romański kościół i rozwinięto infrastrukturę klasztorną. Wówczas Łysiec – dawna nazwa Łysej Góry – odwiedzały także polskie elity, w tym władcy. Przez kolejne stulecia kompleks był systematycznie powiększany, aż do trudnego okresu pod zaborami. W 1884 roku władze rosyjskie przekształciły klasztor w więzienie. Zniszczenia nie ominęły tego miejsca również później – w 1924 roku Austriacy doprowadzili do zawalenia kościelnej wieży, a podczas II wojny światowej obiekt został zbombardowany przez niemieckie lotnictwo.
Po wojnie klasztor poddano gruntownej renowacji, a w 2014 roku udało się odbudować zniszczoną wieżę, przywracając charakterystyczną sylwetkę świątyni. Dziś Święty Krzyż ponownie pełni funkcję ważnego centrum religijnego regionu świętokrzyskiego, a także atrakcji turystycznej o dużej wartości historycznej.
Zwiedzając bazylikę, warto zwrócić uwagę na jej późnobarokowe wnętrze. Szczególnie cenne są Kaplica Oleśnickich, ołtarz główny z lat 1745–1807, obrazy autorstwa Franciszek Smuglewicz, płyta nagrobna opata Michała Maliszewskiego oraz bogato zdobione stalle z XVIII wieku. Uwagę przyciąga również marmurowy portal oraz zakrystia ze sklepieniem kolebkowo-krzyżowym, ozdobiona polichromią przedstawiającą sceny z życia św. Benedykt.
Poza kościołem warto zobaczyć gotycki krużganek z XV wieku, XVIII-wieczne probostwo szpitalne i dzwonnicę, a także barokową bramę wschodnią z XVII wieku oraz furtę klasztorną z 1643 roku. Dodatkowym walorem tego miejsca są tajemnicze, prehistoryczne wały kamienne otaczające wzgórze, świadczące o jego znaczeniu jeszcze w czasach przedchrześcijańskich.
