Cystersi przybyli do Sulejowa z francuskiej Szampanii z inicjatywy księcia Kazimierza II Sprawiedliwego. Stało się to najprawdopodobniej w 1176 roku, który uznaje się za datę fundacji jednego z najcenniejszych zespołów klasztornych w Polsce – Opactwo Cystersów w Sulejowie. Wraz z klasztorem zakonnicy otrzymali całą wieś Sulejów, położoną przy ważnym szlaku handlowym łączącym północną i zachodnią Europę z Rusią. Miejscowość miała wówczas strategiczne znaczenie: znajdowała się tu przeprawa przez Pilicę, komora celna oraz prężnie działający targ.
Oprócz samego Sulejowa cystersi przejęli także kilka okolicznych wsi, co stworzyło solidne podstawy dla rozwoju gospodarczego opactwa. Największy rozkwit klasztoru przypadł na XIII wiek. W tym czasie mnisi zarządzali już około pięćdziesięcioma wsiami oraz czterdziestoma pięcioma dziesięcinami, stając się jedną z najpotężniejszych wspólnot zakonnych w regionie. Dzięki pracowitości i doskonałej organizacji cystersi nie tylko rozwijali życie religijne, ale również przyczyniali się do postępu rolnictwa, rzemiosła i handlu.
W okresie od XIV do XVII wieku opactwo było systematycznie rozbudowywane. Powstały wówczas potężne fortyfikacje, które nadały klasztorowi charakter warowni i miały chronić go w niespokojnych czasach. XVIII stulecie przyniosło jednak poważny kryzys. Negatywny wpływ na sytuację klasztoru miały walki związane z Konfederacja Barska, wielki pożar z 1790 roku oraz nieprzychylna polityka Stanisław August Poniatowski wobec zakonów. Następnie nastał okres zaborów, a w 1818 roku opactwo zostało oficjalnie skasowane.
Kolejny pożar w 1847 roku ponownie zniszczył znaczną część zabudowań, choć część obiektu udało się odbudować. Klasztor ucierpiał również podczas I wojna światowa oraz II wojna światowa. W latach 1946–1950 przeprowadzono jednak szeroko zakrojone prace konserwatorskie, które zabezpieczyły najcenniejsze elementy zabytku. W czasach PRL kompleks pełnił różnorodne funkcje użytkowe, przede wszystkim jako ośrodek szkoleniowo-wypoczynkowy.
Przełomowym momentem był rok 1986, kiedy obiekt ponownie przekazano cystersom. W latach 1990–2007 przeprowadzono gruntowną renowację całego zespołu klasztornego, przywracając mu dawny blask. Dziś opactwo jest nie tylko ważnym miejscem kultu religijnego, lecz także jedną z największych atrakcji turystycznych regionu. Działa tu muzeum, organizowane są liczne wydarzenia kulturalne, a część zabudowań została zaadaptowana na hotel, co pozwala odwiedzającym dosłownie zanurzyć się w atmosferze tego wyjątkowego miejsca.
Najstarszym i najważniejszym elementem kompleksu pozostaje romański kościół opacki – imponujący przykład średniowiecznej architektury sakralnej. Z najdawniejszych zabudowań zachowały się również fragmenty wschodniego skrzydła klasztoru oraz obwarowania, które do dziś przypominają o potędze i znaczeniu sulejowskiego opactwa na przestrzeni wieków.
