Położona na wzgórzu w samym centrum Chełma Bazylika Kolegiacka Narodzenia Najświętszej Maryi Panny jest jedną z najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych świątyń miasta. Jej obecna forma powstała w połowie XVIII wieku, kiedy wzniesiono tu katedrę unicką. Historia tego miejsca sięga jednak znacznie dalej – już około 1260 roku stała tu prawosławna cerkiew, która przez stulecia stanowiła ważny ośrodek życia religijnego regionu.
Na przestrzeni wieków świątynia była wielokrotnie przebudowywana, dostosowywana do zmieniających się potrzeb i stylów architektonicznych. Po poważnym pożarze w 1802 roku została odbudowana, zachowując jednak swój reprezentacyjny charakter. Burzliwe wydarzenia historyczne również odcisnęły na niej swoje piętno – w 1915 roku, podczas I wojny światowej, okupujące Chełm wojska austriackie wykorzystywały budynek jako magazyn broni i amunicji.
W 1919 roku świątynia została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki. Wkrótce potem utworzono tu kościół zakonny jezuitów, którzy podjęli starania, by przywrócić mu dawną rangę i świetność. Losy bazyliki ponownie skomplikowały się w czasie II wojny światowej – podczas okupacji niemieckiej przekazano ją prawosławnym Ukraińcom. Dopiero w 1944 roku obiekt powrócił do wspólnoty katolickiej.
Architektonicznie jest to trójnawowa świątynia wzniesiona na planie krzyża łacińskiego. Jej charakterystycznym elementem są dwie wieże zwieńczone hełmami oraz kopuła nad nawą, zakończona latarnią, która podkreśla monumentalny charakter budowli widocznej z wielu punktów miasta. W podziemiach znajdują się krypty grobowe greckokatolickich biskupów chełmskich – świadectwo dawnej roli świątyni jako ważnego ośrodka Kościoła unickiego.
Do naszych czasów nie zachowało się niestety oryginalne wyposażenie wnętrza. W ołtarzu głównym umieszczono jednak replikę słynnej Chełmskiej Ikony Matki Bożej, jednego z najcenniejszych zabytków sztuki sakralnej regionu. Oryginał tej ikony przechowywany jest dziś w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku. Otaczające bazylikę zabudowania pełnią obecnie funkcję siedziby Chełmskiej Kapituły Kolegiackiej, która kontynuuje wielowiekową tradycję religijną tego miejsca.
Dziś bazylika jest nie tylko ważnym ośrodkiem życia duchowego, lecz także jednym z najcenniejszych zabytków Chełma, przypominającym o złożonej historii pogranicza kultur, wyznań i tradycji, które przez wieki współtworzyły to miasto.
